Waarom koelt de Zuidelijke Oceaan af? Drie nieuwe wetenschappelijke verklaringen dagen klimaatmodellen uit
De oppervlaktetemperaturen in de Zuidelijke Oceaan rond Antarctica zijn al tientallen jaren aan het dalen, wat in tegenspraak is met de voorspellingen van toonaangevende klimaatmodellen. Het stelt onderzoekers wereldwijd voor een raadsel. In dit artikel beschouwt natuurkundige Ralph B. Alexander drie recente studies die opvallend verschillende verklaringen voor deze onverwachte klimaatafwijking geven.
Dieren in het wild op Antarctica. (Bron: Shutterstock)
Ralph B. Alexander
Datum: 9 februari 2026
In tegenstelling tot de voorspellingen van klimaatmodellen, is de oppervlaktetemperatuur van de Zuidelijke Oceaan rond Antarctica al tientallen jaren aan het dalen. In de afgelopen 15 maanden zijn er drie totaal verschillende verklaringen voorgesteld voor deze afwijking in de opwarming van de aarde.
Zwaveluitstoot kan de afkoeling van de Zuidelijke Oceaan helpen verklaren
Het eerste artikel, dat in november 2024 werd gepubliceerd door een team van voornamelijk Spaanse onderzoekers, stelt dat de afkoeling het gevolg is van voorheen nog niet onderzochte zwaveluitstoot uit zee. Het is al enige tijd bekend dat sulfaat-aerosolen in de atmosfeer blijven hangen, waar ze het binnenkomende zonlicht weerkaatsen en ook fungeren als zogenoemde condensatiekernen voor de vorming van reflecterende wolken. Beide effecten veroorzaken wereldwijde afkoeling.
Wat echter nog niet bekend was, is dat er twee bronnen van zwaveluitstoot uit zee zijn, beide afkomstig van plankton dat op het oceaanoppervlak leeft en aerosol-vormende gasvormige zwavel uitstoot. De eerder al bekende zwavelbron is dimethylsulfide ((CH₃)₂S), dat voornamelijk verantwoordelijk is voor de kenmerkende scherpe geur van zeevruchten. De uitstoot van het meer reactieve methylzwavelhydride (CH₃S of methaanthiol), dat tot nu toe werd verwaarloosd, is nu voor het eerst gekwantificeerd door het Spaanse onderzoeksteam.
De onderzoekers ontdekten dat de uitstoot van CH₃SH de vorming van sulfaat-aerosolen in de atmosfeer boven de Zuidelijke Oceaan met 30% tot 70% verhoogt; dit vermindert de invallende zonnestraling in de zomer met 0,3 tot 1,5 watt per vierkante meter, waardoor het koelende effect van aerosolen wordt versterkt. Het maximale effect, dat optreedt bij 65 graden Zuiderbreedte, wordt geïllustreerd in de onderstaande figuur, waar de rode lijn de toename van de totale emissie van sulfaat-aerosol als functie van de breedtegraad aangeeft.
Toevoer van zoet water vertraagt mogelijk opwarming van het oppervlak
Het tweede artikel, gepubliceerd in maart 2025, heeft een heel andere benadering. Het stelt dat de onverwachte afkoeling van de Zuidelijke Oceaan het gevolg is van de toevoer van zoet water die niet is opgenomen in de meest geavanceerde klimaatmodellen en die de uitwisseling van oppervlaktewater met dieper, warmer water beperkt.
Een internationaal team van aardwetenschappers ontdekte dat, in de periode van 1990 tot 2021, de onderschatte zoetwaterstromen tot 60% van het verschil tussen de waargenomen en gemodelleerde zeewatertemperaturen in de Zuidelijke Oceaan kunnen verklaren. Het zoetwater bestaat zowel uit smeltwater van Antarctica, dat in de meeste klimaatmodellen volledig ontbreekt, als uit onderschatte regenval boven de oceaan.
Om het effect van zoetwater op de zeewater-temperaturen in de Zuidelijke Oceaan te kwantificeren, gebruikten de onderzoekers 17 gekoppelde klimaat- en oceaanmodellen die veranderingen in de dichtheid en circulatie van de oceaan simuleren. Afzonderlijke simulaties bekeken stapsgewijze veranderingen in de forcing door zoetwaterstromen aan het oppervlak (door het smelten van de Antarctische ijskap) en door regen in combinatie met het smelten van zee-ijs.
Een deel van de resultaten wordt weergegeven in de volgende figuur, die schattingen toont van de zoetwaterflux, gemeten in gigaton per jaar, van 1990 tot 2021. De gestaag toenemende bijdrage van regenval (plus zee-ijs) wordt weergegeven door de blauwe lijn en de arcering; de groene lijn geeft de bijdrage van smeltwater uit Antarctica weer, die mettertijd afneemt.
De figuur links geeft de invloed weer van deze ‘ontbrekende’ bijdragen aan de opwarming (of afkoeling) van de zeewatertemperaturen in de Zuidelijke Oceaan, gemeten in graden Celsius per decennium. De overschatte opwarming die door klimaatmodellen wordt voorspeld, wordt aangegeven door het grijze vakje aan de linkerkant; de berekende bijdragen van regenval en smeltwater worden weergegeven door respectievelijk het blauwe en groene vakje; en de gecombineerde bijdrage wordt weergegeven door het zwarte vakje aan de rechterkant.
U kunt zien dat de gecombineerde bijdrage de opwarmingssnelheid van het klimaatmodel tot bijna nul terugbrengt. Dit onderzoek geeft dus een veel betere weergave van de werkelijke afkoelingssnelheid dan voorheen en helpt om de decennialange discrepantie tussen de voorspelde en waargenomen temperaturen in de Zuidelijke Oceaan, op te lossen.
Sterkere stormen en warmteoverdracht in de Zuidelijke Oceaan
Het derde artikel werd slechts twee maanden geleden, in december 2025, gepubliceerd. Het schrijft het onvermogen van klimaatmodellen om de afkoeling van de Zuidelijke Oceaan correct te voorspellen, toe aan de onderschatting van de kracht van stormen in de Zuidelijke Oceaan, en daarmee van de warmteoverdracht van de atmosfeer naar de oceaan. Stormen trekken kouder diep water naar boven, waardoor het oppervlak koeler blijft en meer atmosferische warmte kan opnemen.
De Zweedse, Zuid-Afrikaanse en Britse onderzoekers gebruikten een robotachtige ‘glider’ om de temperatuur en het zoutgehalte van de oceaan te meten, samen met de atmosferische eigenschappen boven de golven. De robotobservaties werden vervolgens gecombineerd met satellietgegevens en meerjarige klimaatmodelgegevens.
Hun resultaten zijn samengevat in de onderstaande figuur, die het verschil in warmteflux tussen de atmosfeer en de oceaan laat zien tussen het binnenste van zomerstormen en de hele ijsvrije Zuidelijke Oceaan. LHF (latent heat flux), SHF (sensible heat flux) en LWR (longwave radiation) dragen allemaal bij aan het warmteverlies van de oceaan; SWR (shortwave radiation) resulteert in ‘warmtewinst’ voor de oceaan. De zwarte lijn met stippen geeft de netto warmteflux aan, die over het algemeen een lichte afkoeling veroorzaakt – hoewel minder dan bij zwakkere stormen.
Op weg naar een gecombineerde verklaring?
Elk van deze verschillende verklaringen verklaart gedeeltelijk de onderschatte afkoeling van de Zuidelijke Oceaan in klimaatmodellen, dus misschien lost een combinatie van alle drie de verklaringen de discrepantie op.
Dit artikel is eerder gepubliceerd onder de titel Southern Ocean Cooling: Climate Scientists Unable to Agree on Explanation op scienceunderattack.com. Om de leesbaarheid te verbeteren, hebben onze redacteuren enkele tussenkopjes toegevoegd.
meer nieuws
Er ligt een enorme hoeveelheid energie in de Nederlandse ondergrond
We moeten zorgen voor voldoende betaalbare energie in allerlei vormen, vindt Rob de Vos. Dit kan onder meer door reactivatie van het Groninger aardgasveld. In Vlaanderen is men serieus aan het kijken of sommige recent gesloten mijnen niet heropend kunnen worden met behulp van nieuwe schachten. In Nederland is schachtbouw mogelijk in Zuid-Limburg, maar ook op de Peelhorst en in het Meinweggebied. Waarom niet eigenlijk?
China vergroot productie van brandstoffen uit steenkool
In dit artikel analyseert de Australische wetenschapsjournalist Jo Nova de snelle opkomst van China’s steenkool-naar-chemicaliën- en brandstoffenindustrie. Terwijl veel westerse landen inzetten op het uitfaseren van fossiele energie, bouwt China in stilte aan een grootschalige industrie die steenkool omzet in brandstoffen, kunststoffen en meststoffen. Dat roept fundamentele vragen op over energiezekerheid en het mondiale klimaatbeleid.
Nieuw ijskernonderzoek: geen duidelijk verband tussen CO2 en temperatuur
Nieuwe inzichten uit oude Antarctische ijskernen zetten gevestigde aannames over de rol van koolstofdioxide in de klimaatgeschiedenis van de aarde op losse schroeven. Uit het bewijs blijkt dat de concentraties van CO₂ en methaan gedurende miljoenen jaren opmerkelijk stabiel bleven—zelfs terwijl de aarde grote temperatuurschommelingen doormaakte. Deze bevindingen roepen nieuwe vragen op over de mate waarin broeikasgassen alleen klimaatveranderingen in het verleden en heden kunnen verklaren.
