De erfenis van Al Gore’s An Inconvenient Truth, twintig jaar later

An Inconvenient Truth bestaat volgende maand twintig jaar. Ik ben er zeker van dat er de komende weken veel terugblikken zullen verschijnen waarin de wetenschappelijke beweringen in de film opnieuw ter discussie worden gesteld. Maar het veel belangrijkere verhaal rond deze verjaardag gaat niet over de juistheid van de individuele beweringen van Gore, maar over wat de film teweegbracht in de wetenschappelijke gemeenschap: een beslissende ommezwaai waarbij partijpolitiek zijn intrede deed in de wetenschappelijke instellingen.

Gore maakte niet zomaar een film over klimaatverandering. Hij smeekte de wetenschappelijke gemeenschap om zich bij hem aan te sluiten in openlijke belangenbehartiging voor het klimaat. De brandstof die Gore toevoegde aan het vuur van de pathologische politisering van de klimaatwetenschappelijke gemeenschap, is de belangrijkste erfenis van An Inconvenient Truth (AIT).

Bijna drie jaar na de release van AIT betrad Al Gore het podium tijdens de jaarvergadering van de American Association for the Advancement of Science (AAAS) in Chicago in 2009 en hij hield daar iets dat veel meer leek op een (opwekkings)preek dan op een wetenschappelijke lezing.

Op het eerste gezicht leek de locatie voor Gore’s klaagzang misschien vreemd. De AAAS werd opgericht in 1848 en was in 2009 met meer dan 120.000 leden de meest vooraanstaande en gezaghebbende wetenschappelijke vereniging in de Verenigde Staten. Achteraf gezien is het duidelijk dat Gore met AIT niet alleen het publiek toesprak – hij rekruteerde ook de hogepriesters van de seculiere ondergangsdenken (apocalyps) voor zijn zaak, en dat deed hij briljant.

Hij had net twee Oscars voor AIT en een Grammy voor het bijbehorende audioboek gekregen – slechts enkele dagen eerder waren uitgereikt – en Gore vertelde de verzamelde wetenschappers dat ze niet langer “met een goed geweten deze scheiding tussen jullie werk en de beschaving waarin jullie leven, konden accepteren.”

Zijn opdracht aan de verzamelde wetenschappers was duidelijk:

“Verlaat deze stad na deze bijeenkomst en ga je bezighouden met politiek. Houd je dagelijkse baan, maar meng je in dit historische debat. We hebben jullie nodig.”

De reactie in de zaal was uitbundig. De staande ovatie die Gore van de wetenschappers kreeg, duurde meer dan een minuut, totdat hij het podium verliet.

Het persbericht van de AAAS ter ere van de gelegenheid beschreef Gore’s optreden in bewoordingen die meer passen bij een rockster/profeet. James McCarthy, de oceanograaf van Harvard die destijds als voorzitter van de AAAS fungeerde – en zelf adviseur was bij de oorspronkelijke documentaire uit 2006 – prees Gore’s politieke oproep tot actie uitbundig:

“Geen enkel individu verdient meer lof . . . voor onze publieke acceptatie van de klimaatwetenschap – een publieke acceptatie die een groeiend aantal burgemeesters, gouverneurs, senatoren en presidentskandidaten heeft aangemoedigd om de urgentie van het aanpakken van antropogene klimaatverandering te omarmen.”

Om de onderliggende dynamiek te begrijpen, helpt het om te bekijken hoe catastrofisme wortel schoot in de klimaatwetenschappelijke gemeenschap – en ook hoe de wetenschap een centrale rol ging spelen in dit catastrofisme.

In 1983 signaleerde Michael Barkun, een professor aan de Syracuse University, de opkomst van een ‘nieuw apocalyptisme’ in het Amerikaanse leven. Hij beschreef een seculiere variant van religieus millenarisme — niet geworteld in de Schrift maar in de wetenschap, maar structureel identiek in zijn essentiële kenmerken.

Barkun legde uit:

“Het zogenaamde ‘nieuwe apocalyptisme’ is onmiskenbaar religieus en geworteld in de protestantse millenaristische traditie. Religieus apocalyptisme is echter niet het enige apocalyptisme dat in de Amerikaanse samenleving voorkomt. Een nieuwer, diffuser, maar onbetwistbaar invloedrijk apocalyptisme bestaat ernaast. Deze tweede variant is eerder seculier dan religieus en komt voort uit een naturalistisch wereldbeeld, dat meer te danken heeft aan de wetenschap en aan maatschappijkritiek dan aan theologie. Veel van de auteurs zijn academici, en de werken zelf zijn gericht op een lekenpubliek van invloedrijke personen – regeringsfunctionarissen, bedrijfsleiders en journalisten – van wie wordt aangenomen dat zij de macht hebben om in te grijpen om een planetaire catastrofe af te wenden.”

Gore’s toespraken volgden perfect het script van het ‘nieuwe apocalyptisme’: de identificatie van een existentiële crisis, de diagnose van de menselijke zonde als oorzaak, de urgentie van transformatie en de troost van verlossing voor degenen die de waarschuwing ter harte nemen. De klimaatwetenschappelijke gemeenschap omarmde dit script gretig en nam de taal van gelovigen en ontkenners over om onderscheid te maken tussen degenen met geloof en degenen die nog bekeerd moesten worden en die het risico liepen op excommunicatie.

Barkun legde uit dat wetenschappelijke “voorspellingen van ‘de laatste dingen’ het gevoel van ontzag oproepen dat eschatologie altijd heeft omgeven, ook al komen de voorspellingen in dit geval vaak voort uit computermodellen in plaats van uit Bijbelse teksten.”

Al Gore houdt zijn beroemde diavoorstelling rond 2006. Hier toont hij een grafiek van de wereldbevolking.

Gore was een buitengewoon bekwame evangelist en hij bracht zijn boodschap over aan wetenschappers op hun eigen voorwaarden — met een PowerPoint-presentatie.

Maar toch ging An Inconvenient Truth niet echt over wetenschap; het was een preek – compleet met een morele boog (met degenen die slecht zijn en degenen die rechtvaardig zijn), een duidelijke beschrijving van de zonde (uitstoot van fossiele brandstoffen), een waarschuwing voor het komende oordeel (overstromingen, stormen, omslagpunten) en een weg naar verlossing (politieke wil, hernieuwbare energie, persoonlijke verantwoordelijkheid). De film eindigt met een oproep tot bekering.

Gore maakte deel uit van een bredere trend waarin leiders van de wetenschappelijke gemeenschap zich steeds meer met de politiek van de Democratische Partij associeerden. Toen hij in Chicago het podium betrad, was hij al een liberale cause célèbre – en hij wist precies welk publiek hij voor zich had verzameld.

Matt Nisbets Climate Shift helpt verklaren waarom wetenschappers bij de AAAS zo ontvankelijk waren voor Gore’s boodschap. In 2009 identificeerde meer dan 50% van de AAAS-leden zichzelf als liberaal (het Amerikaanse liberal, red.) of zeer liberaal, slechts 9% als conservatief — en 55% identificeerde zich als Democraat tegenover slechts 6% als Republikein.

De onderstaande figuur, uit het rapport van Nisbet, laat zien dat AAAS-leden zichzelf als meer partijdig en ideologisch omschreven dan Fox News-kijkers aan de rechterkant en MSNBC-kijkers aan de linkerkant.

In 2009 waren AAAS-leden partijdiger en ideologischer dan de meeste groepen, en ver verwijderd van het grote publiek. Bron: Nisbet 2011, door mij geannoteerd.

Nisbet merkte op: “AAAS-leden behoren tot de meest gelijkgestemden” van alle grote sociale groepen in de Verenigde Staten. Tijdens de AAAS-bijeenkomst in Chicago in 2009 sprak Gore niet tot een publiek met politieke opvattingen die leken op die van het Amerikaanse publiek. Hij sprak tot een publiek dat, naar eigen zeggen, al achter de politiek en ideologie stond die zijn boodschap versterkte.

Terugkijkend was mijn reactie op Gore’s AAAS-lezing gericht op de inhoudelijke boodschap, niet op de symbolische betekenis ervan. Ik zag door de bomen het bos niet meer.

Twee dagen na Gore’s preek in Chicago heb ik op Prometheus – de populair-wetenschappelijke blog over beleid die wordt gehost door het universitair centrum dat ik leidde – Gore op de vingers getikt omdat hij wetenschappelijk onjuiste beweringen in zijn lezing had opgenomen.

De dia van Gore die ik aan de kaak stelde

Ik nam geen blad voor de mond:

“In zijn toespraak schreef Gore een breed scala aan recente weersomstandigheden toe aan door de mens veroorzaakte klimaatverandering, waaronder overstromingen in Iowa, orkaan Ike en de Australische bosbranden. Gore probeerde al deze weer-anekdotes samen te vatten door gegevens van het CRED in België aan te halen waaruit blijkt dat het totale aantal rampen de afgelopen decennia is toegenomen.”

Voor zijn AAAS-lezing had Gore zijn beroemde diavoorstelling uit de oorspronkelijke film aangevuld met enkele nieuwe dia’s. Tegen het einde van zijn toespraak toonde hij een grafiek van het Centre for Research on the Epidemiology of Disasters — CRED — die een dramatische stijgende trend in weer-gerelateerde rampen liet zien, waarmee hij betoogde dat klimaatverandering nu al “weer-gerelateerde rampen veroorzaakt die volkomen ongekend zijn.”¹ Een fragment van die dia is hierboven te zien.

Zoals THB-lezers goed begrijpen, kan de CRED-tijdreeks over rampen niet worden gebruikt om uitspraken te doen over trends in weersverschijnselen. We moeten altijd klimaatgegevens gebruiken om klimaattrends te onderzoeken, niet gegevens over economische verliezen of slachtoffers.

In de dagen na mijn kritiek vroeg Andy Revkin van de New York Times de vertegenwoordigers van Gore om hun reactie. CRED bracht een verklaring uit die mij steunde, wat ongetwijfeld belangrijker was dan mijn kritiek, voor wat er daarna gebeurde.

Binnen enkele dagen bevestigde het kantoor van Gore dat ze de dia zouden verwijderen waarin werd gesteld dat het toenemende aantal rampen duidde op toenemend extreem weer door de ophoping van broeikasgassen.

De verklaring van zijn woordvoerder:

“We waarderen het dat u de problemen met de CRED-database aan de kaak hebt gesteld en zullen terugkeren naar de gegevens die we eerder gebruikten om ervoor te zorgen dat er geen verwarring ontstaat met betrekking tot de gegevens of de toeschrijving.”

Op dat moment dacht ik dat het een overwinning voor de wetenschappelijke integriteit was dat ik Gore ertoe had gebracht de feitelijke gegevens te corrigeren.

Ik had het mis. Het echte probleem was niet de wetenschap, maar de preek.

Ik zat echter op het juiste spoor. In mijn kritiek op de dia over rampen reserveerde ik mijn sterkste kritiek niet voor Gore – hij is tenslotte een campagne-voerende politicus, geen wetenschapper – maar voor de wetenschappers in de zaal die vrolijk juichten toen ze valse informatie te horen kregen.

Ik schreef:

Hoe reageerden de AAAS en de vele aanwezige wetenschappers op het feit dat ze schaamteloos werden misleid met wetenschappelijke onwaarheden in een toespraak waarin werd opgeroepen tot politieke actie?

Nou, door een persbericht uit te geven waarin de verkeerde voorstelling van zaken werd herhaald:

“Met grafieken en afbeeldingen beschreef Gore het urgente karakter van de dreiging . . . Een overstroming die eens in de 500 jaar voorkomt en die Cedar Rapids, Iowa, heeft verwoest. Bosbranden in Griekenland die bijna een regering ten val brachten, en bosbranden deze maand in Australië die tientallen doden hebben geëist en een nieuw nationaal debat over klimaatverandering hebben aangewakkerd.”

. . . zoals blijkt uit het uitblijven van een reactie op de in-your-face onwaarheden van Al Gore, heeft de verkeerde voorstelling van de klimaatwetenschap voor politiek gewin veel gewillige, zwijgende medestanders.