Nederland maakte gas bewust duurder – en legde dat vast in het Europese coronaherstelplan
Nederland kan €5,4 miljard uit een Europees coronaherstelfonds ontvangen. Maar 55 procent van het Nederlandse plan gaat naar klimaatdoelen en 26 procent naar digitalisering. Aan de uitbetaling zijn hervormingen en mijlpalen verbonden, waaronder de energiebelasting. Wie zich in dit dossier verdiept, loopt tegen de ene na de andere verrassing aan.
Mark Rutte, Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra tijdens een debat in de Tweede Kamer op 5 april 2023.
Bron: Shutterstock
Evert Doornhof
Datum: 29 september 2026
73 cent belasting op één kubieke meter aardgas. Dat is het tarief dat de Rijksoverheid voor 2026 vermeldt, inclusief btw. Maar het opmerkelijkste aan dit dossier is niet dat Nederland binnen het Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) een reële verhoging van enkele centen heeft afgesproken. Het is dat de ruimte om de gasbelasting daarna weer verder te verlagen mede is gekoppeld aan Europese afspraken en aan de uitbetaling van herstelgeld.
Dat werd vorige week zichtbaar in de Tweede Kamer. NU.nl berichtte over verbazing in de Kamer nadat ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis bij een poging om de belasting op aardgas te verlagen op de afspraken uit het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan stuitte. Daarmee werd een technisch Europees dossier plotseling een heel concrete vraag: hoeveel vrijheid heeft Den Haag nog om deze belastingknop terug te draaien?
Daarna zette financieel journalist Arno Wellens de constructie verder uiteen in ‘Energierekening gedwongen omhoog’. Hij beschrijft hoe de Nederlandse energiebelasting is verweven met het HVP. Wie vervolgens de onderliggende overheids- en EU-documenten erbij pakt, ziet hoe die afspraak tot stand kwam en welke financiële voorwaarden eraan zijn verbonden.
Eerste verrassing: dit ‘coronaherstelfonds’ gaat vooral niet over corona-zorg
De naam klinkt alsof het geld vooral bedoeld is om de schade van de pandemie te herstellen. Het fonds is inderdaad tijdens de coronacrisis opgericht. Maar kijk naar het Nederlandse bestedingsplan: 55 procent gaat naar klimaatdoelstellingen en 26 procent naar digitalisering. De Rijksoverheid zegt het zelf: ‘Het meeste geld gaat naar klimaatmaatregelen en digitalisering.’ De Europese Commissie bevestigt voor het huidige Nederlandse plan €5,4 miljard aan subsidies en 55 procent klimaatuitgaven.
Gezondheidszorg ontbreekt niet: zo wordt de IC-capaciteit in 54 ziekenhuizen versterkt. Maar zorg is slechts één van zeven beleidsterreinen. Wind op zee, spoorbeveiliging, digitalisering, woningmarkt, arbeidsmarkt en fiscale hervormingen zitten er óók in.
Dus ja: een Europees fonds dat uit de coronacrisis voortkwam, werd in Nederland voor een groot deel een klimaat- en digitaliseringsprogramma.
Tweede verrassing: de gasbelasting kan niet zomaar verder omlaag
Op 8 juli 2022 diende kabinet-Rutte IV het Nederlandse plan in. Eén van de hervormingen daarin is de energiebelasting. De beleidsrichting is expliciet: aardgas relatief duurder maken en elektriciteit goedkoper, om minder fossiele energie te gebruiken en verdere elektrificatie te stimuleren.
Nederland legde het zelf vast: aardgas duurder maken en elektriciteit goedkoper.
Bron: Definitief Nederlands Herstel- en Veerkrachtplan
In de actuele Europese documentatie staat voor 2026 nog steeds een meetbare ondergrens: de belasting in de eerste schijf voor aardgas moet in reële termen minimaal 3,5 eurocent per m³ hoger liggen dan in 2023; elektriciteit minimaal 3,5 eurocent per kWh lager. Die 3,5 cent verklaart nadrukkelijk niet het totale gastarief van 73 cent. De belangrijkere consequentie is dat Nederland zich aan een minimumuitkomst heeft verbonden.
Daar zit de kern: niet dat “Brussel” de volledige Nederlandse gasbelasting bepaalt, maar dat Nederland zelf een deel van de toekomstige speelruimte rond de energiebelasting heeft vastgelegd in het HVP.
Derde verrassing: Nederland bedacht dit zelf – maar kan er niet vrijblijvend van af
Het is te simpel om te zeggen dat ‘Brussel Nederland dwong’ de gasbelasting te verhogen. Nederland zette de hervorming zelf in zijn HVP. Maar nadat de EU-ministers van Financiën het Nederlandse plan hadden goedgekeurd, werden de mijlpalen en doelstellingen voorwaarden voor uitbetaling.
De discussie waarover NU.nl vorige week berichtte, laat zien wat dat praktisch betekent. Het kabinet schreef eerder zelf aan de Tweede Kamer dat een verdere verlaging van de energiebelasting op aardgas binnen de HVP-afspraken niet mogelijk is zonder financiële consequenties. Afwijken kan volgens het kabinet leiden tot een korting die kan oplopen tot €600 miljoen per mijlpaal. Dat staat in de officiële beantwoording van Kamervragen.
De kern van de HVP-afspraak: Nederland koppelde de energiebelasting aan Europese mijlpalen. Verdere verlaging van de gasbelasting kan financiële gevolgen hebben. Bron: Officiële beantwoording Tweede Kamer
De Europese Commissie beoordeelt vóór uitbetaling of de afgesproken mijlpalen en doelen zijn gehaald. De Commissie legt die systematiek zelf uit. En op 7 september 2026 meldde het kabinet dat het vierde Nederlandse betaalverzoek van €661 miljoen positief was beoordeeld. De eerste drie verzoeken, samen €3 miljard, waren toen al uitbetaald.
Er is wel speelruimte: Nederland heeft het HVP meermaals aangepast, ook in 2026. Maar wijzigen is iets anders dan een afgesproken en beoordeelde hervorming zonder gevolgen terugdraaien.
Vierde verrassing: maximaal €5,4 miljard ontvangen, oorspronkelijk €38,9 miljard garant
Dan de financiering. Nederland kan maximaal €5,4 miljard uit het eigen HVP ontvangen, mits de afgesproken mijlpalen en doelen worden gehaald. Tegelijk bedroeg de Nederlandse garantie voor de gezamenlijke NextGenerationEU-schuld oorspronkelijk circa €38,9 miljard. Inmiddels noemt de Algemene Rekenkamer €30,3 miljard als huidig oproepbaar garantiebedrag.
Een garantie is geen uitgave en de bedragen zijn dus niet rechtstreeks vergelijkbaar. Maar het verschil in omvang roept wel een wezenlijke vraag op: welk publiek belang staat voor Nederlandse burgers tegenover het financiële risico en de beleidsvoorwaarden die Nederland binnen deze constructie heeft aanvaard?
Nederland kan maximaal €5,4 miljard uit het eigen HVP ontvangen; de Nederlandse NGEU-garantie bedroeg oorspronkelijk €38,9 miljard en is nu €30,3 miljard oproepbaar. Bron: Algemene Rekenkamer
En wie niet van het gas áf kan?
Hier wordt een abstracte Brusselse afspraak ineens heel concreet. Een prijsprikkel kan gedrag veranderen als iemand kán kiezen. Een huiseigenaar met voldoende geld kan isoleren of investeren in een warmtepomp. Een huurder is afhankelijk van de verhuurder. Een huishouden zonder spaargeld kan niet eerst duizenden euro’s uitgeven om later de lagere gasrekening te incasseren.
De cijfers laten zien waarom die keuzevrijheid niet voor ieder huishouden hetzelfde is. CBS en TNO ramen dat in 2025 ongeveer 503.000 huishoudens – 6 procent – met energiearmoede te maken hadden. Een gemiddeld huishouden besteedde bijna 5 procent van het inkomen aan energie; bij energiearme huishoudens was dat bijna 12 procent. Huishoudens met een laag inkomen en hoge energiekosten kwamen gemiddeld €624 per jaar tekort om onder de energiearmoedegrens te komen.
Daar wordt zichtbaar wat Clintel eerder de ‘klimaatfuik’ noemde: mensen met voldoende financiële ruimte kunnen investeren in isolatie, zonnepanelen of een warmtepomp en zo hun gasverbruik terugdringen. Mensen zonder die ruimte, huurders die afhankelijk zijn van hun verhuurder en bewoners van moeilijk te verduurzamen woningen hebben die uitweg veel minder. Zij kunnen daardoor juist langer afhankelijk blijven van de energiebron die het beleid bewust duurder maakt. Daarmee is de verschuiving van belasting van elektriciteit naar gas niet alleen een klimaat- en energiebeleidsmaatregel, maar ook een verdelingsvraagstuk.
En dan duikt Hoekstra weer op
Op de hoofdfoto uit april 2023 zien we Rutte en Kaag vooraan en toenmalig vicepremier Wopke Hoekstra op de achtergrond. In 2023 vertrok Hoekstra naar Brussel als Europees commissaris voor Klimaatactie. Sinds 2024 is hij commissaris voor Klimaat, Nettonul en Schone Groei – én verantwoordelijk voor belastingen.
Wopke Hoekstra. Bron: Shutterstock
En kijk naar zijn officiële opdracht. Hoekstra moet volgens de Europese Commissie ‘de uitvoering van het klimaat- en energiekader voor 2030 controleren en ondersteunen’. Daarnaast moet hij werken aan een gelijk speelveld voor energiebelasting en belastingmaatregelen inzetten om het gebruik van schone technologie te stimuleren.
Zijn kabinet (Team Hoekstra) bevat bovendien expertise voor energiebelasting; binnen het team valt ook de Recovery and Resilience Task Force onder de bredere verantwoordelijkheden van een kabinetslid. Dat maakt Hoekstra niet persoonlijk de controleur van het Nederlandse HVP. Wel is de cirkel opvallend: de voormalige vicepremier uit het kabinet dat het plan indiende, beheert nu in Brussel precies de dossiers klimaat, energiebelasting en uitvoering van het Europese klimaat- en energiekader.
Het staat er echt
Misschien is dát de rode draad door dit dossier. Geen van deze onderdelen is geheim. De Rijksoverheid zegt dat het meeste Nederlandse herstelgeld naar klimaat en digitalisering gaat. Nederland nam zelf de hervorming van de energiebelasting op in het HVP. Uitbetaling is gekoppeld aan mijlpalen. Een verdere verlaging van de gasbelasting kan daardoor financiële consequenties hebben. En tegenover maximaal €5,4 miljard voor het Nederlandse HVP staat binnen NextGenerationEU een Nederlandse garantie die oorspronkelijk circa €38,9 miljard bedroeg.
Over de politieke wenselijkheid van deze keuzes kan verschillend worden gedacht. Maar wie wil begrijpen waarom de gasbelasting niet eenvoudig verder omlaag kan, moet verder kijken dan het jaarlijkse Belastingplan. Een deel van het antwoord ligt in een Europees coronaherstelprogramma waarin Nederland zelf beleidsvoorwaarden heeft vastgelegd – en waarvoor de financiële verhoudingen veel groter zijn dan alleen de €5,4 miljard die Nederland uit het eigen plan kan ontvangen.
Was dit geld bedoeld voor corona?
De Herstel- en Veerkrachtfaciliteit werd tijdens de coronacrisis opgericht om herstel en veerkracht te ondersteunen. Het Nederlandse plan is echter breed. Volgens de huidige overheidsinformatie gaat 55% naar klimaatdoelstellingen en 26% naar digitalisering. Gezondheidszorg is één van zeven thema’s.
Een concreet zorgproject is de uitbreiding van IC-capaciteit in 54 ziekenhuizen. Het grootste deel van het Nederlandse plan bestaat dus niet uit medische coronamaatregelen.
Bronnen: Rijksoverheid | Europese Commissie
Wat betekent €30,3 miljard garantie?
NextGenerationEU wordt gefinancierd met EU-obligaties. Nederland staat via de Europese begrotingsconstructie garant voor een deel van die schuld. Het huidige oproepbare Nederlandse garantiebedrag is volgens de Algemene Rekenkamer €30,3 miljard.
Dit is geen reeds betaalde €30,3 miljard en het is niet hetzelfde als de €5,4 miljard die Nederland maximaal uit zijn eigen HVP kan ontvangen. Het gaat om verschillende financiële grootheden.
Bronnen: Algemene Rekenkamer
Controleert Hoekstra het Nederlandse HVP?
Niet persoonlijk. De beoordeling van HVP-mijlpalen is een proces van de Europese Commissie. Hoekstra’s officiële portefeuille omvat wél toezicht en ondersteuning bij de uitvoering van het EU-klimaat- en energiekader voor 2030 en verantwoordelijkheid voor belastingbeleid, waaronder energiebelasting.
Dat onderscheid is belangrijk: zijn huidige rol sluit inhoudelijk nauw aan op klimaat- en energiebelasting, maar daaruit volgt niet dat hij zelf de Nederlandse HVP-betaalverzoeken beoordeelt.
Bronnen: Portefeuille Hoekstra | Herstelplan EU
Evert Doornhof
Evert Doornhof is lang actief geweest in de financiële wereld, waar hij commerciële en leidinggevende functies heeft bekleed. Na de coronapandemie besloot hij een andere weg in te slaan toen hij zag hoe snel persoonlijke vrijheden kunnen worden ingeperkt. Hij zet zich nu in om crises aan het licht te brengen die verzonnen of overdreven lijken te zijn. Zo is hij onder meer actief bij de Clintel Foundation, waarvoor hij o.a. de social media beheert en verschillende artikelen heeft geschreven.
Wat u zojuist heeft gelezen, kon worden gepubliceerd dankzij onze donateurs.
Clintel publiceert dagelijks artikelen over klimaat, energie en wetenschap. Daarnaast vertalen wij internationale analyses in meerdere talen, maken wij video’s, publiceren wij rapporten en organiseren wij bijeenkomsten en lezingen.
Wij ontvangen geen overheidssubsidies en zijn volledig afhankelijk van de steun van onze donateurs. Dankzij uw bijdrage kunnen wij onafhankelijk onderzoek en een open debat over klimaat en energie blijven bevorderen.
Steunt u ons werk? Kies wat bij u past:
• Word Vriend van Clintel – vanaf €100 per jaar
• Word Trouwe Vriend van Clintel – via een fiscaal aantrekkelijke periodieke gift
• Doe een eenmalige donatie – iedere bijdrage helpt
Hartelijk dank voor uw steun.
meer nieuws
“De mensheid moet luisteren naar de wetten van de natuurkunde”
In een recente podcast van Tom Nelson leverde de voormalige Britse ondernemer Ed Hoskins gedetailleerde kritiek op de Europese transitie naar hernieuwbare energie. Zijn belangrijkste boodschap is dat het energiebeleid gebaseerd moet zijn op meetbare prestaties en technische berekeningen in plaats van op politieke beloften.
“We zijn op JACHT naar Pielke”
Roger Pielke Jr. blikt in dit artikel terug op hoe klimaatfanaten hebben geprobeerd de carrières van ‘inconvenient’ wetenschappers te saboteren. Op uitnodiging van Clintel spreekt Roger Pielke Jr. morgen, zondag 11 oktober, vanaf 14.00 uur in Antropia in Driebergen. Bestel nu uw tickets voor de uitgebreide lezingen.
Theo Wolters op EIKE-conferentie: “Niemand weet hoe het klimaat werkt”
De Nederlandse ingenieur, ondernemer en klimaatonderzoeker Theo Wolters greep zijn presentatie op het EIKE-congres aan om een van de centrale aannames van het huidige klimaatbeleid ter discussie te stellen: dat de wetenschap onomstotelijk heeft aangetoond dat CO2-uitstoot door de mens verantwoordelijk is voor de recente opwarming en dat deze opwarming potentieel catastrofaal is.
