Henrik Svensmark ontslagen door zijn universiteit

Er is iets opmerkelijks en hoopgevends gebeurd in de Deense klimaatjournalistiek. Berlingske, een van de toonaangevende landelijke dagbladen van Denemarken, heeft een uitstekend en écht onderzoekend artikel gepubliceerd over het ontslag van natuurkundige Henrik Svensmark aan de Technische Universiteit van Denemarken (DTU), waar hij sinds het einde van de jaren negentig werkt. De kop laat niets te raden over: “Omstreden Deense klimaat- en ruimtedeskundige krijgt ontslag bij DTU: ‘Het is de doodsteek voor mijn onderzoek’”.

Het artikel begint als volgt:

Hij is een van de meest internationaal erkende onderzoekers van Denemarken – en tegelijk een van de meest controversiële. Maar nu is de ruimte- en klimaatwetenschapper Henrik Svensmark, in zijn eigen woorden, “gewoon ouderwets ontslagen” door zijn werkgever, de Technische Universiteit van Denemarken (DTU) in Lyngby.
Hij sluit niet uit dat “politieke overwegingen” een rol hebben gespeeld in het jarenlange proces dat uiteindelijk tot zijn ontslag heeft geleid. Tegelijk noemt hij het zonder aarzelen “een doodsteek” voor een tak van onderzoek die hij grotendeels in zijn eentje heeft opgebouwd. Klimaatonderzoekers wereldwijd, inclusief het VN-klimaatpanel (IPCC), hebben zich ertoe moeten verhouden – vaak met tegenzin. Svensmark wijst namelijk op een natuurlijke factor die volgens hem een groot deel van de klimaatveranderingen op aarde verklaart, maar die vaak over het hoofd wordt gezien. Hij sluit ook niet uit dat zijn ontslag te maken heeft met het feit dat hij in veel kringen als controversieel wordt gezien:
“Het onderzoek zelf is helemaal niet controversieel. Maar het klopt dat veel mensen mijn werk wel zo zien, terwijl dat eigenlijk niet zou moeten.”
DTU wil niets zeggen over het ontslag zelf en noemt het een interne personeelskwestie. Wel bevestigt de directeur van DTU Space, Henning Skriver, dat het onderzoeksgebied van Svensmark – atmosferische fysica – nu “aanzienlijk lager op de prioriteitenlijst” komt te staan.

Wetenschapsjournalist Lars Henrik Aagaard verdient alle lof voor zijn artikel. In plaats van Svensmark simpelweg af te doen als ‘controversieel’, stelt hij de relevante vraag: stuurt DTU hier een 68-jarige medewerker met pensioen, of wordt een internationaal erkend maar wetenschappelijk ongemakkelijk onderzoeksprogramma de nek omgedraaid?

De feiten die Berlingske naar buiten brengt, zijn zorgwekkend. Svensmark, bekend van zijn werk over kosmische straling en wolken, was nog volop aan het werk en bereidde een nieuw experiment voor. Nog maar een paar maanden eerder hadden zijn leidinggevenden tegen hem gezegd dat zijn onderzoek belangrijk was en dat ze wilden dat hij doorging. Volgens Svensmark was hij in 2016 ook geselecteerd voor een hoogleraarpositie na positieve internationale beoordelingen. Een nieuwe rector blokkeerde echter zijn verwachte promotie tot hoogleraar en degradeerde hem tot senior researcher (met bijbehorende salarisverlaging). Daardoor werd het voor hem veel lastiger om reguliere onderzoeksgelden in Denemarken binnen te halen.

In 2021 probeerde DTU hem opnieuw te ontslaan, maar mocht hij uiteindelijk toch blijven – deels, zegt hij zelf, dankzij protesten van wetenschappers verbonden aan MIT en Princeton (onder wie Lindzen en Happer).

Berlingske legde deze hele geschiedenis voor aan DTU. De universiteit weigerde erop in te gaan. DTU Space-directeur Henning Skriver zei alleen dat atmosferische fysica “aanzienlijk lager op de prioriteitenlijst” komt te staan als onderdeel van een strategische herprioritering.

Dat is geen verklaring. Dat is managementpraat.

Een publieke universiteit mag best haar prioriteiten veranderen. Maar dan mag ze ook uitleggen waarom, op wetenschappelijke gronden. Waarom zei zijn leiding een paar maanden eerder nog dat zijn onderzoek belangrijk was en dat hij vooral moest doorgaan? Wat is er gebeurd met die positieve internationale evaluatie? Waarom werd het hoogleraarschap ineens geschrapt? En waarom wordt een lopend experiment nu stopgezet?

De details van een individueel personeelsdossier mogen vertrouwelijk zijn. Maar de wetenschappelijke redenen om een heel onderzoeksprogramma te sluiten, horen openbaar te zijn. Een wetenschappelijke hypothese kun je niet administratief afschaffen.

Zonneactiviteit

Het onderzoek van Svensmark gaat over de invloed van zonneactiviteit en kosmische straling op de vorming van aerosolen, wolken en daarmee het klimaat. Het voorgestelde mechanisme is in principe vrij eenvoudig. Zonneactiviteit beïnvloedt hoeveel kosmische straling de aarde bereikt. Die straling ioniseert de atmosfeer. Die ionisatie zou de vorming en groei van aerosoldeeltjes kunnen beïnvloeden, waarvan sommige uitgroeien tot kernen waar wolken zich omheen vormen. Wolken op hun beurt hebben een sterke invloed op de stralingsbalans van de aarde.

Delen van deze keten zijn experimenteel aangetoond door Svensmark. De grote onbeantwoorde vraag is hoe groot het uiteindelijke effect op het klimaat is onder echte atmosferische omstandigheden en over verschillende tijdschalen. Svensmark beweert niet dat CO₂ geen effect heeft. Tegen Berlingske zei hij: “Ik zeg niet dat de mens geen rol speelt.” Zijn punt is dat natuurlijke variatie, wolkenprocessen en de invloed van de zon nog steeds onvoldoende in kaart zijn gebracht. Hij noemt zijn ontslag “een doodsteek” voor het onderzoeksprogramma waaraan hij het grootste deel van zijn carrière heeft gewerkt.

Geen marginale wetenschapper

Svensmark kun je met geen mogelijkheid afdoen als een mislukte of marginale wetenschapper. Op Google Scholar staat hij op meer dan 7.000 citaties en een h-index van 30. Binnen de bredere DTU-gemeenschap plaatst dat hem ruwweg in de top 20% van alle onderzoekers, en waarschijnlijk nog hoger als je puur naar totale citaties kijkt. Dat is een behoorlijke wetenschappelijke impact voor een relatief klein en zeer omstreden onderzoeksgebied, ver verwijderd van de grote samenwerkingsnetwerken die bijna automatisch veel citaties opleveren.

De voorspelbare maar zwakste bijdrage in het artikel komt van Jens Hesselbjerg Christensen, professor aan het Niels Bohr Instituut en een prominent figuur in de IPCC-wereld. Hesselbjerg erkent dat kosmische straling een rol kan spelen bij wolkenvorming en het klimaat op lange termijn. Daarna beweert hij dat veel van Svensmarks onderzoek erop gericht lijkt te zijn om zijn hypothese te bevestigen, en dat er telkens als dat niet lukte “gewoon een nieuw zijpad aan werd toegevoegd”.

Dat is een buitengewoon zware beschuldiging – en een nogal goedkope. Hesselbjerg noemt geen enkel artikel, geen experiment, geen foutieve meting, geen verkeerde methode en geen mislukte voorspelling. Hij insinueert alleen maar dat Svensmark zijn onderzoek heeft opgezet om een vooropgezet doel te bereiken. Als hij dat echt vindt, moet hij die experimenten benoemen en precies uitleggen wat eraan mankeerde. Anders moet hij die beschuldiging gewoon terugnemen.

Een hypothese verder ontwikkelen als er nieuw bewijs binnenkomt, is geen wetenschappelijk wangedrag. Dat ís wetenschap. Aerosolvorming omvat nucleatie, overleving van deeltjes, groei, atmosferische chemie en uiteindelijk wolkenvorming. Extra mechanismen ontdekken is geen “arm of been eraan toevoegen”. Het is precies waar experimenteel onderzoek voor bedoeld is.

De bijdrage van Hesselbjerg laat een breder probleem zien. Wetenschappers die dicht bij het institutionele consensus staan, kunnen gezag laten gelden terwijl ze nauwelijks argumenten hoeven te geven. Een dissidente onderzoeker moet daarentegen elke schakel in een complexe fysische keten bewijzen voordat zijn werk überhaupt serieus wordt genomen.

Dat is geen gelijk speelveld.

Het onderzoek moet doorgaan

Het doel is niet om DTU in verlegenheid te brengen. Het doel is om ervoor te zorgen dat Svensmarks onderzoek blijft bestaan. De belangrijkste volgende stap is het ontwikkelen van een klimaatmodel waarin de hele keten van zonneactiviteit, kosmische straling, atmosferische ionisatie, aerosolgroei en wolken expliciet wordt meegenomen, naast broeikasgassen en de andere bekende mechanismen.

Zo’n model zou het mogelijk maken om een enorm belangrijke wetenschappelijke én politieke vraag te beantwoorden: hoeveel van de waargenomen temperatuurstijging komt door de mens, en hoeveel door natuurlijke variatie? Die vraag is allesbehalve puur academisch. Klimaatbeleid staat of valt met het antwoord. Als natuurlijke invloeden groter zijn dan gedacht, is het effect van CO₂-reductie kleiner dan nu wordt aangenomen. Als ze verwaarloosbaar zijn, wordt de huidige toeschrijving aan CO₂ sterker. Beide uitkomsten zijn waardevol.

Zoals Henrik Svensmark zelf zegt: “De volgende cruciale stap is een klimaatmodel bouwen waarin de invloed van zonneactiviteit, kosmische straling, aerosolgroei en wolken samen met broeikasgassen wordt meegenomen. Dan kunnen we testen hoeveel van de moderne klimaatverandering door de mens komt en hoeveel natuurlijk is. Dat kan binnen een paar jaar en met een bescheiden budget vergeleken met het politieke en economische belang van de vraag.”

De opdracht is dus concreet: we moeten een nieuwe thuishaven vinden voor Svensmark, de apparatuur en expertise behouden, een internationaal team samenstellen en de benodigde financiering regelen.

Berlingske heeft een waardevolle bijdrage geleverd door deze zaak aan de kaak te stellen. DTU reageert met ontwijkend gedrag. Jens Hesselbjerg Christensen reageert met een ongefundeerde aanval op de wetenschappelijke integriteit van een collega. Geen van beide reacties is acceptabel. Wetenschap schrijdt voort met experimenten, waarnemingen en toetsbare modellen – niet door administratieve prioriteiten, institutionele conformiteit of vage insinuaties.

Het onderzoek van Henrik Svensmark mag niet eindigen met een managementbeslissing van DTU. Het verdient de kans om zich te meten aan het enige oordeel dat er echt toe doet: het oordeel van de waarnemingen zelf.