Afbeelding gemaakt met AI/The Honest Broker

Roger Pielke Jr.
Datum: 27 juni 2026

Figuur 1. Jaarlijks aantal dagen met ten minste ‘sterke hittestress’ (UTCI ≥ 32 °C), 1950–2024, voor Europa zoals gedefinieerd door WMO-regio VI (geografisch Europa plus Groenland en delen van het Midden-Oosten en de Kaukasus — ruimer dan de elders gebruikte EU-cijfers). Gedigitaliseerd uit Copernicus/ESOTC 2024, Fig. S4.3 (ERA5-HEAT)

Ook het aantal sterfgevallen door hitte neemt in Europa toe: in de zomer van 2022 waren er naar schatting ~68.000 hitte-gerelateerde sterfgevallen, in 2023 ~50.800; in 2024 ~62.800. De Europese regio van de WHO meldt dat het aantal sterfgevallen door hitte in twee decennia met ongeveer 30 procent is gestegen.

Dit artikel laat zien dat Europa grotendeels zelf verantwoordelijk is voor deze sterfgevallen door een langdurige weerstand tegen een uitvinding uit 1902 die de rest van de rijke wereld beschouwt als een ongelooflijk voordeel van moderne technologie: airconditioning.

Dit artikel over de menselijke tol van de Europese afkeer van airconditioning is geïnspireerd door drie essays:

• Make Europe Cool Again van Kevin Kohler beschrijft in detail hoe Franse en Zwitserse regels de installatie van airconditioning ontmoedigen.
• How Europe Became the World Champion of Heat Deaths van Maarten Boudry traceert de afkeer naar een diepe vijandigheid tegenover energie.
• Air conditioning: saving lives and accelerating net-zero van Ed Hezlet en Lauren Gilbert, legt uit hoe het Britse beleid airconditioning “vrijwel verbiedt”, ondanks de voordelen ervan.

Ik heb het over hitte-gerelateerde sterfte gehad in verschillende posts hier op THB:

• In Volksgezondheid en klimaatverandering heb ik de gegevens van Sheridan et al. (2021) doorgenomen, waaruit blijkt dat de hitte-gerelateerde sterfte in de VS in bijna elke regio in de afgelopen vijftig jaar drastisch is gedaald, zelfs terwijl hittegolven steeds vaker voorkwamen.
• In Truth Bombs heb ik laten zien dat kou nog steeds veel meer Europeanen doodt dan hitte — een punt dat Bjorn Lomborg al jaren naar voren brengt.

In de blogpost van vandaag stel ik een eenvoudige vraag en beantwoord ik die ook:

Als Europa een penetratiegraad van airconditioning zou hebben die in de buurt komt van die in de VS of Japan, wat zouden dan naar verwachting de gevolgen zijn voor de sterfte door hitte?

Rijkste, koelste, dodelijkste

In zijn uitstekende blogpost zet Kohler de kwestie goed op een rijtje: een continent dat zowel relatieve welvaart geniet als, vanwege de breedtegraad, minder warme dagen kent dan de meeste bewoonde regio’s, registreert niettemin het hoogste aantal hitte-gerelateerde sterfgevallen per hoofd van de bevolking ter wereld. Leeftijd verklaart een deel daarvan — maar ook de Verenigde Staten en Japan hebben een vergrijzende bevolking en toch veel minder hitte-gerelateerde sterfgevallen.

Een belangrijker verschil: airconditioning. De penetratiegraad in Europese huishoudens ligt rond ~19%, tegenover ~76% in Noord-Amerika en meer dan 90% in Japan.

Figuur 2. Europa combineert de laagste penetratiegraad van airconditioning onder rijke regio’s met het hoogste relatieve aantal hitte-gerelateerde sterfgevallen. Aantal hitte-gerelateerde sterfgevallen per hoofd van de bevolking volgens Zhao et al. (2021); penetratiegraad volgens IEA (2023). Weergave naar Kohler (2025)

Achter het continentale gemiddelde gaat een grote spreiding schuil in het aantal sterfgevallen door hitte, sterftecijfers en de penetratiegraad van airconditioning, zoals weergegeven in onderstaande Tabel 1.

Bronnen: De continentale totalen weerspiegelen de herziene reeksen in Ballester/Janoš et al. (2025). De cijfers per land zijn gebaseerd op de oorspronkelijke uitsplitsing van Ballester et al. (2023). Aandeel airconditioning: IEA (2023) en nationale enquêtes

Het ‘contrafeitelijke’ scenario

Hier maak ik gebruik van de resultaten van Barreca en collega’s, die dezelfde Amerikaanse staten in de loop van de tijd hebben gevolgd, zowel vóór als na de verspreiding van airconditioning, waarbij het lokale klimaat constant werd gehouden. Die aanpak stelt hen in staat te concluderen dat de toegenomen penetratiegraad van airconditioning de oorzaak was van de daling van het risico om op een extreem warme dag te overlijden met ongeveer driekwart. Ik gebruik die 75 procent als mijn centrale cijfer en test ook lagere — 65 procent — en hogere — 85 procent — waarden om de gevoeligheid van de conclusies voor die waarde te beoordelen.

De wiskunde is eenvoudig. Het huidige aantal sterfgevallen door hitte weerspiegelt het huidige niveau van airconditioning-dekking. Verhoog de dekking, en een deel van die sterfgevallen wordt voorkomen — in verhouding tot hoe beschermend airconditioning is en hoeveel huishoudens er meer ermee worden uitgerust.

Tabel 2 en figuur 3 tonen de resultaten.

Counterfactual: schaalt het aantal waargenomen sterfgevallen op basis van het bevolkingsgewogen restrisico, uitgaande van de aanname dat airconditioning ~75% (van het risico op hitte-gerelateerde sterfgevallen per huishouden) wegneemt. Toegepast op een zomer op de schaal van 2022

Figuur 3. Een airconditioningpenetratie van 40% voorkomt enkele duizenden sterfgevallen; een penetratie gelijk aan de 76% in Noord-Amerika voorkomt ~26.000 sterfgevallen; een vrijwel universele dekking voorkomt ~35.000 sterfgevallen

Als Europa in de zomer van 2022 een airconditioning-penetratie had gehad die vergelijkbaar was met die van Noord-Amerika, dan zou het continent in een zomer zoals die van 2022 ~26.000 sterfgevallen door hitte hebben voorkomen (bereik ~22.000–~31.000). Bij een bijna universele dekking zijn dat er ~35.000. Zelfs een minimum van 40 procent — lager dan de huidige niveaus in Spanje of Italië — zou zo’n 6.000 tot 8.000 levens per jaar redden.

Leeftijd speelt een rol

Hitte-gerelateerde sterfgevallen komen bijna uitsluitend voor onder ouderen. Ballester et al. (2023) stellen vast dat alleen al de 80-plussers goed zijn voor ongeveer twee derde van de Europese hitte-gerelateerde sterfgevallen, en de 65-plussers voor ongeveer 93 procent.

Het risico stijgt gestaag met de leeftijd: Masselot et al. (2023) onderzochten 854 Europese steden en maten in hoeverre een periode van extreme hitte de kans op overlijden van een persoon verhoogt in vergelijking met een normale dag. Voor een 65-jarige verhoogt extreme hitte die kans met ongeveer 21 procent; voor een 85-jarige met 27 procent. Extreme kou is nog ernstiger: deze verhoogt de kans met 21 procent bij 65-jarigen en met 36 procent bij 85-jarigen.

Figuur 4 toont zowel de concentratie als de leeftijdsgradiënt.

Figuur 4. Sterfgevallen door hitte komen vooral voor in de oudste leeftijdsgroepen, en het relatieve risico stijgt met de leeftijd. Bronnen: Aandelen uit Ballester et al. (2023); relatieve-risicowaarden uit Masselot et al. (2023), hitte bij het 99e en kou bij het 1e temperatuurpercentiel ten opzichte van het punt met de laagste sterfte

Op basis van studies uit de VS en Canada is het typische Europese slachtoffer van hitte een oudere volwassene, vaak ouder dan 80, met hart- en vaatziekten of aandoeningen aan de luchtwegen, die alleen woont in een slecht geïsoleerde woning. De meesten overlijden binnenshuis, thuis.

• Het gezondheidsdepartement van New York City heeft de dossiers van de lijkschouwers over sterfgevallen door hittestress onderzocht en vastgesteld dat 89 procent van de overledenen ten minste één chronische aandoening had, meestal hart- en vaatziekten.
• De lijkschouwersdienst van British Columbia stelde bij het onderzoeken van de 619 sterfgevallen als gevolg van de hittegolf van 2021 vast dat 98 procent binnenshuis plaatsvond, 67 procent van de overledenen 70 jaar of ouder was, 56 procent alleen woonde en 93 procent geen airconditioning had.
• Barreca en collega’s stelden in een onderzoek in de VS vast dat het beschermende effect van airconditioning het sterkst tot uiting kwam bij juist de groepen die het meest kwetsbaar zijn: zuigelingen en ouderen.

In Europa zijn 65-plussers verantwoordelijk voor ongeveer 93 procent van de sterfgevallen door hitte, dus door eerst die groep te koelen zou bijna het gehele aantal vermijdbare sterfgevallen worden voorkomen. Het uitrusten van verzorgingstehuizen, ziekenhuisafdelingen en de woningen van ouderen zou het grootste deel van het voordeel uit tabel 2 opleveren tegen een klein deel van de kosten die gepaard gaan met het overal aanbrengen van airconditioning. Europa heeft geen airconditioning in elk huis of kantoor nodig om vele duizenden levens te redden.

Waar levens kunnen worden gered

De koelere noordelijke landen combineren een grote bevolking, lagere sterftecijfers door hitte en een zeer geringe dekking met airconditioning, waardoor zij een verrassend groot aandeel van de vermijdbare sterfgevallen voor hun rekening nemen — het is niet alleen het Middellandse Zeegebied. Duitsland — met 3% airconditioning in huishoudens, het Verenigd Koninkrijk — met 5%, en Frankrijk — met 25%, hebben potentieel voor meer vermijdbare sterfgevallen dan het warmere Griekenland, met een airconditioning-penetratie van ~66%.

Figuur 5. Vermijdbare sterfgevallen in een scenario van 76% naar Amerikaans model. Groen geeft de vermeden sterfgevallen aan; grijs geeft het resterende aantal aan. Het noorden met een lage airconditioning-penetratie – Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk – levert samen met Italië en Spanje een groot deel van de winst op

De landen waarvan de leiders zich het luidst uitspreken voor passieve koeling en energiebeperking – met name Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk – hebben het grootste potentieel om levens te redden door de uitbreiding van airconditioning.

Het beleid dat airconditioning in de weg staat

Het hoge risico op sterfte door hitte in Europa en de lagere penetratiegraad van airconditioning weerspiegelen een beleid dat koeling actief ontmoedigt. Sommige van deze beleidsmaatregelen zijn op EU-niveau vastgesteld, andere op nationaal of subnationaal niveau.

In zijn blogpost beschrijft Kohler dit beleid als een weerspiegeling van een ideologie van energie degrowth — een ideologie die elke kilowattuur beschouwt als een ondeugd in plaats van een deugd voor het verbeteren van het menselijk leven:

Deze regelgeving is niet toevallig tot stand gekomen, maar vloeit voort uit een ideologie die de nadruk legt op energie degrowth als de enige haalbare oplossing voor klimaatverandering. In de praktijk betekent dit dat Europa sterk de nadruk heeft gelegd op isolatie en passieve koeling. Daarentegen is actieve koeling via airconditioning, zelfs als deze op schone energie draait, ontmoedigd omdat hiervoor energie nodig is.

Tabel 3 geeft een overzicht van de belangrijkste hefbomen en wat er nodig is om het roer om te gooien.

Bronnen: EU-verordening 2024/573; Richtlijn inzake de energieprestatie van gebouwen; Spaanse en Italiaanse thermostaatbesluiten uit 2022. De details over de vergunning in Genève (art. 22B; ongeveer vier bouwvergunningen per jaar) en het voorbeeld van de Franse DPE zijn ontleend aan Kohler (2025), die hierover uit eerste hand verslag doet

Hoe zit het met de Europese toezeggingen inzake klimaatdoelstellingen?

Afgezien van de voordelen in termen van het redden van mensenlevens, zou een grotere penetratie van airconditioning niet noodzakelijkerwijs de toezegging van het continent om netto-nul te bereiken tenietdoen.

De vraag naar airconditioning piekt overdag en ’s avonds: tijdens de hittegolven van 2025 constateerde het IEA dat Frankrijk, waar weinig airconditioning wordt gebruikt, ’s avonds elektriciteitspieken kende die ongeveer 25 procent boven het gemiddelde buiten het seizoen lagen, terwijl het in New York, waar airconditioning wel gangbaar is, 90 procent hoger lag. Hoger, maar niet onhaalbaar. Frankrijk beschikt al over een elektriciteitsnet dat grotendeels koolstofvrij is; het zou simpelweg meer moeten inzetten van wat het al heeft. Bovendien sluit de vraag naar airconditioning goed aan bij het tijdstip van de dag waarop zonne-energie het meest beschikbaar is.

Bedenk ook dat de elektrificatie van auto’s en woningverwarming de Europese vraag naar elektriciteit naar verwachting met ~1.500 terawattuur per jaar tegen 2050 zal doen stijgen, waardoor de totale vraag met zo’n 40 procent toeneemt — iets waartoe de EU zich formeel heeft verbonden in het kader van Fit-for-55 en REPowerEU. Een toenemende vraag naar elektriciteit voor airconditioning lijkt in de context van deze enorme uitbreiding heel haalbaar.

Het grotere probleem is niet de technologie of de kosten, maar het feit dat koeltechnologieën, net als veel andere zaken, moreel gezien als een ondeugd worden bestempeld.

Het grotere probleem: optimisme over adaptatie

De kwestie van airconditioning in Europa illustreert een breder argument dat Matthew Burgess, Patrick Brown, Matthew Kahn en ik naar voren brengen in een nieuwe preprint, The Economics of Climate Adaptation Optimism.

Klimaatactivisten hebben adaptatie lange tijd in een kwaad daglicht gesteld — ze bestempelen het als een vermijdbare kostenpost van mislukte mitigatie, doen de effectiviteit ervan af als onbelangrijk en beschouwen het als een obstakel voor emissiereducties. Wij stellen dat deze voorstelling de werkelijkheid op zijn kop zet.

Adaptatie, met name via economische ontwikkeling, is de drijvende kracht achter de meeste klimaatgevoelige resultaten op de ruimtelijke en temporele schalen die van invloed zijn op de mensen die vandaag de dag leven. Gewasopbrengsten, welvaart en sterftecijfers als gevolg van klimaatrisico’s zijn de afgelopen decennia in bijna alle regio’s verbeterd, ondanks de klimaatverandering, omdat ontwikkeling en aanpassing deze factoren sneller in gunstige richtingen hebben gestuurd dan de toename van de gevolgen van klimaatveranderingen.

De kosten en baten van aanpassing liggen doorgaans dicht bij elkaar in tijd en ruimte. Mitigatie daarentegen verspreidt de voordelen over regio’s en generaties heen, en kan zelfs de mogelijkheden tot aanpassing ondermijnen. Adaptatie en mitigatie zijn geen afwegingen. Europa en zijn benadering van klimaatverandering zijn misschien wel het schoolvoorbeeld van hoe dit verkeerd kan gaan.

Literatuur

Ballester, J., Quijal-Zamorano, M., Méndez Turrubiates, R. F., et al. (2023). “Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022.” Nature Medicine 29(7), 1857–1866. https://www.nature.com/articles/s41591-023-02419-z

Barreca, A., Clay, K., Deschênes, O., Greenstone, M., & Shapiro, J. S. (2016). “Adapting to Climate Change: The Remarkable Decline in the US Temperature-Mortality Relationship over the Twentieth Century.” Journal of Political Economy 124(1), 105–159. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/684582

Boudry, M. (2026). “How Europe Became the World Champion of Heat Deaths.” Quillette, 24 June. https://quillette.com/2026/06/24/how-europe-became-the-world-champion-of-heat-deaths/

Burgess, M., Brown, P. T., Kahn, M. E., & Pielke, R. Jr. (2026). “The Economics of Climate Adaptation Optimism.” Preprint, SocArXiv. https://osf.io/preprints/socarxiv/m7tqu_v1

Copernicus Climate Change Service / WMO (2025). European State of the Climate 2024 (ESOTC 2024). DOI: 10.24381/14j9-s541. https://climate.copernicus.eu/esotc/2024

European Union (2024). Regulation (EU) 2024/573 on fluorinated greenhouse gases (F-Gas Regulation). Official Journal of the EU. https://climate.ec.europa.eu/eu-action/fluorinated-greenhouse-gases/f-gas-legislation_en

Financial Times (2026). “To cool or not to cool: French politicians draw battle lines over aircon.” FT, 23 June. https://www.ft.com/content/to-cool-or-not-to-cool-french-politicians-draw-battle-lines-over-aircon

Gallo, E., et al. (2024). “Heat-related mortality in Europe during 2023 and the role of adaptation in protecting health.” Nature Medicine 30, 3101–3105. https://www.nature.com/articles/s41591-024-03186-1

García-León, D., Masselot, P., Mistry, M. N., Gasparrini, A., et al. (2024). “Temperature-related mortality burden and projected change in 1368 European regions: a modelling study.” The Lancet Public Health 9, e644–e653. https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(24)00179-8/fulltext

Hezlet, E., & Gilbert, L. (2025). “Air conditioning: saving lives and accelerating net-zero.” British Progress. https://britishprogress.org/reports/air-conditioning-saving-lives-and-accelerating-net-zero

International Energy Agency (2023). “Share of population living in a hot climate, 2022, and penetration of air conditioners, 2000–2022.” IEA, Paris. https://www.iea.org/data-and-statistics/charts/share-of-population-living-in-a-hot-climate-2022-and-penetration-of-air-conditioners-2000-2022

Janoš, T., Quijal-Zamorano, M., Shartova, N., …Ballester, J. (2025). “Heat-related mortality in Europe during 2024 and health emergency forecasting to reduce preventable deaths.” Nature Medicine 31(12), 4065–4074. (Restated 2022–2024 continental totals.) https://www.nature.com/articles/s41591-025-03954-7

Kohler, K. (2025). “Make Europe Cool Again.” Machinocene, 4 July.

Lomborg, B. (2021). “Climate change coverage ignores heavy impact of heat on cold deaths.” USA Today, 25 June. https://eu.usatoday.com/story/opinion/2021/06/25/climate-change-science-media-spread-fears-ignore-possible-positives/7738009002/

Lomborg, B. “The Heresy of Heat and Cold Deaths.” lomborg.com. https://lomborg.com/heresy-heat-and-cold-deaths

Masselot, P., Mistry, M., Vanoli, J., et al. (2023). “Excess mortality attributed to heat and cold: a health impact assessment study in 854 cities in Europe.” The Lancet Planetary Health 7, e271–e281. https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(23)00023-2/fulltext

Pielke, R. Jr. (2023). “Public Health and Climate Change.” The Honest Broker, 24 April. https://rogerpielkejr.substack.com/p/public-health-and-climate-change

Pielke, R. Jr. (2023). “Truth Bombs.” The Honest Broker, 2 August. https://rogerpielkejr.substack.com/p/truth-bombs

Sheridan, S. C., Dixon, P. G., Kalkstein, A. J., & Allen, M. J. (2021). “Recent Trends in Heat-Related Mortality in the United States: An Update Through 2018.” Weather, Climate, and Society 13(1), 95–106. https://journals.ametsoc.org/view/journals/wcas/13/1/wcas-d-20-0083.1.xml

World Health Organization, Regional Office for Europe (2024). Heat claims more than 175 000 lives annually in the WHO European Region.” (Source for the ~30% increase over two decades.) https://www.who.int/europe/news/item/01-08-2024-statement–heat-claims-more-than-175-000-lives-annually-in-the-who-european-region–with-numbers-set-to-soar

World Resources Institute (2025). “A Warming Europe and the Air Conditioning Dilemma.” WRI Insights. https://www.wri.org/insights/europes-heat-and-air-conditioning-dilemma

Zhao, Q., et al. (2021). “Global, regional, and national burden of mortality associated with non-optimal ambient temperatures from 2000 to 2019: a three-stage modelling study.” The Lancet Planetary Health 5, e415–e425. https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(21)00081-4/fulltext

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op The Honest Broker op 25 juni 2026.

Wat u zojuist heeft gelezen, kon worden gepubliceerd dankzij onze donateurs.

Clintel publiceert dagelijks artikelen over klimaat, energie en wetenschap. Daarnaast vertalen wij internationale analyses in meerdere talen, maken wij video’s, publiceren wij rapporten en organiseren wij bijeenkomsten en lezingen.

Wij ontvangen geen overheidssubsidies en zijn volledig afhankelijk van de steun van onze donateurs. Dankzij uw bijdrage kunnen wij onafhankelijk onderzoek en een open debat over klimaat en energie blijven bevorderen.

Steunt u ons werk? Kies wat bij u past:

• Word Vriend van Clintel – vanaf €100 per jaar
• Word Trouwe Vriend van Clintel – via een fiscaal aantrekkelijke periodieke gift
• Doe een eenmalige donatie – iedere bijdrage helpt

Hartelijk dank voor uw steun.