Wie is schuldig aan het overvolle elektriciteitsnet?
De stroomuitval in en rond Tilburg heeft de discussie over de oorzaken van netcongestie opnieuw aangewakkerd. In onderstaand artikel gaat Rob de Vos in op de vraag waardoor het Nederlandse elektriciteitsnet overbelast raakt. Aan de hand van openbare cijfers bespreekt hij de ontwikkeling van het elektriciteitsverbruik en de elektriciteitsproductie.
Op zondag 5 juli j.l. viel aan het eind van de morgen in een deel van Tilburg en omgeving de stroom uit. Meer dan 18.000 huishoudens en bedrijven zaten een uur zonder stroom, niet vanwege een storing maar omdat er volgens de netbeheerder Enexis ‘teveel stroom werd gebruikt’. Naderhand meldden diverse media dat het aan een ‘kapotte meter’ lag. Wat is er toch aan de hand met het stroomnet in ons land?
Fig.2 Bron: partnersinenergie
Niet zo lang geleden heb ik een artikel geschreven over de netcongestie in Nederland. Ik keek toen alleen naar de verbruikskant, het linkerkaartje van figuur 2. Maar het terugleveringskaartje van het hoogspanningsnet is ook grotendeels rood gekleurd. Bij teruglevering moet je denken aan (zonne-) energie van huishoudens en bedrijven en windmolens.
Het probleem is dat hetzelfde netcomponent (bijvoorbeeld een hoogspanningskabel of schakelstation) in beide richtingen een maximale belasting heeft. Of stroom nu “erop” of “eraf” gaat, de kabel kan maar een bepaald aantal ampères of megawatts aan zonder oververhitting of spanningsproblemen te veroorzaken. Als de totale transportvraag (teruglevering + afname) de beschikbare capaciteit overschrijdt, ontstaat congestie.
Fig.3 Bron: hoogspanningsnet.com
Figuur 3 laat het hoog- en middenspanningsnetwerk van Amsterdam en omgeving zien, inclusief centrales en schakelstations. Als u linkt naar de kaart van figuur 3 kunt u met de muis de data van de stations bekijken.
Fig.4 Data: CBS
Wat zeggen de cijfers? In figuur 4 zijn weergegeven de netto productie en het netto verbruik van elektriciteit van 1990 t/m 2025 volgens het CBS. De netto productie is de som van kernenergie, brandstoffen (kolen, olie, aardgas, overige brandstoffen en biomassa), waterkracht, windenergie, zonne-energie en ‘overige bronnen’.
Opvallend is dat er vanaf ongeveer 2008 geen toename van het netto verbruik te zien is: de trend is vlak. En dat ondanks het feit dat de afgelopen jaren grootverbruikers van elektriciteit, zoals de elektrische auto en de warmtepomp, hun intrede hebben gedaan. Blijkbaar hield de elektrificatie tot nu toe ongeveer gelijke tred met het zuiniger worden van elektrische apparaten.
De netto productie houdt tot 2008 gelijke tred met het verbruik. Het verschil tussen verbruik en productie in deze periode werd aangevuld met stroom uit het buitenland. Dat wordt vanaf ongeveer 2018 anders als de productie op jaarbasis hoger wordt dan het verbruik.
Het stroomverbruik van huishoudens per etmaal toont typisch een grillig verloop met twee duidelijke pieken: de ochtendspits (tussen 07:00 en 09:00 uur) en de avondspits (tussen 17:00 en 20:00 uur). Overdag is het verbruik lager en ’s nachts vlakt het af tot een constant laag sluipverbruik.
Bij een netwerk op basis van voornamelijk brandstof gevoede centrales was het relatief makkelijk om het aanbod af te stemmen op de vraag. Dat geldt met name voor de regelbare gasgestookte centrales, die binnen een half uur aan-en uitgeschakeld kunnen worden. Zo kon het aanbod van stroom goed gematcht worden met de schommelingen in de vraag. Dat werd de afgelopen 10 jaar anders:
Fig.5 Data: CBS
De diagrammen laten zien wat er sinds 2015 is veranderd aan de aanbodzijde van het stroomnet. In 2015 werd de aanbodkant van het net gedomineerd door brandstofgestookte centrales (kolen, olieproducten, aardgas en wat biomassa, 87%), wat wind en zon (8%) en wat kernenergie (4%). De situatie is in 2025 totaal veranderd: brandstoffen leveren nu nog maar 53%, wind en zon 44% en kernenergie 3%. Voor de duidelijkheid zijn in de diagrammen van figuur 5 de kleine bronnen buiten beschouwing gelaten.
Fig.6 Bron: Agora
Dat lijkt gunstig maar is het niet, zoals ik in dit artikel heb laten zien. De grafiek laat zien dat er tijdens weinig wind en weinig zon (Dunkelflaute) voortdurend extra stroom via conventionele centrales moet worden aangevoerd, veelal brandstofgevoed. Dat is nog wel te doen, maar een dergelijke situatie vergt wel een vrijwel volledige backup door conventionele centrales als wind en zon het laten afweten. Bovendien produceren die gascentrales vanwege dat aan-en afschakelen ook nog eens duurder.
Fig.7 Bron: ANWB
Vervelender wordt het als het flink waait en de zon flink schijnt. Er kan dan zoveel ‘duurzame stroom’ het net op geduwd worden dat er congestie ontstaat. De schakelbare centrales worden ijlings uitgezet, maar dat is onmogelijk met kerncentrales, kolencentrales en sommige gascentrales.
Daar bovenop kan het nodig zijn om stroom aan het buitenland te verkopen. Wat er dan met de stroomprijs gebeurt is op figuur 7 te zien. Op zondag 5 juli 2026 werd elektriciteit van s‘morgens 11 uur tot 17 uur voor niets weggegeven, want alle buurlanden hadden ongeveer hetzelfde weer.
Fig.8 Data: CBS
Die onbalans die er op het net ontstaat door een steeds groter aandeel van wind en zon zie je ook terug op de invoer en uitvoer van elektriciteit van 1990 t/m 2025 (figuur 8). Het begint te wringen vanaf 2015, vanaf 2018 is de uitvoer van stroom groter geworden dan de invoer. Deze uitvoer is financieel vaak een last omdat die gestegen uitvoer plaatsvindt bij veel wind en zon, zodat de exportprijzen tot (ver) onder nul kunnen zakken.
Een ander probleem bij een toenemend aandeel van wind en zon in de stroomproductie is dat de netstabiliteit in gevaar is. De 50 Hz netfrequentie wordt in stand gehouden door inertie, de traagheid van massa. Die is er van nature bij conventionele centrales met gigantische generatoren, maar niet bij windmolens en zonnepanelen. Daar moet die inertie nagebootst worden. De gevolgen daarvan zagen we op 28 april 2025 in Spanje, waar door een netwerk frequentiedaling de stroom in Spanje en Portugal eruit klapte. Teveel zonnepanelen en windmolens en te weinig conventionele centrales.
Conclusies: vanwege de dag (zondag), het tijdstip en de weersomstandigheden was het niet aannemelijk dat de overbelasting van het net bij Tilburg aan de verbruikerskant is ontstaan, zoals Enexis meldde. De omstandigheden lijken meer te wijzen op teveel aanbod dat niet op tijd afgeschakeld is. Diverse media geven nu aan dat het aan een ‘defecte meter’ lag. De website geeft op het moment dat dit geschreven wordt nog steeds: oorzaak onbekend.
Afgezien van dit incident maakt figuur 2 duidelijk dat het aandeel zon en wind tegen zijn grenzen aanloopt. Aan de gebruikers ligt het niet, het netto verbruik nam vanaf 2008 niet meer toe. Meer zon en wind betekent onherroepelijk minder netstabiliteit.
En dan hebben we het nog niet gehad over de enorme hoeveelheid geld die in de energietransitie gestopt wordt en de gevolgen daarvan op de energieprijzen en het vestigingsklimaat voor bedrijven. Onderstaande grafiek van de recente de-industrialisatie van Duitsland spreekt boekdelen. Ook in Nederland is er vanwege de energieprijzen de afgelopen jaren een exodus van energie-afhankelijke industrieën op gang gekomen. Een zorgelijke ontwikkeling.
Fig.9 Bron: substack Michael Shellenberger
Dit artikel verscheen op Klimaatgek.nl en is door de auteur recent bijgewerkt.
Rob de Vos
Rob de Vos is een onafhankelijke klimaatonderzoeker die schrijft op onder andere de website www.klimaatgek.nl waar hij redacteur van is. Als docent aardrijkskunde begon hij zich te storen aan de matige kwaliteit van de aangeboden leerstof over klimaat op de bovenbouw HAVO en VWO. Die ergernis mondde uiteindelijk uit in het opzetten van de website www.klimaatgek.nl, die in eerste instantie bedoeld was ter ondersteuning van zijn examenkandidaten. In een later stadium is dat uitgegroeid tot een meer algemene klimaatsite.
Hij was samen met Marcel Crok auteur van het kritische rapport (2018) over de KNMI-scenario’s en schreef mee aan het rapport ‘Het Raadsel van de Verdwenen Hittegolven’ (2019). Hij was co-auteur van een drietal wetenschappelijke publicaties, namelijk over de temperatuurhomogenisatie van De Bilt (2021), de homogenisatie van de Europese temperatuurdata (GHCN) (2022) en recentelijk over de zeespiegelstijging (2025).
Wat u zojuist heeft gelezen, kon worden gepubliceerd dankzij onze donateurs.
Clintel publiceert dagelijks artikelen over klimaat, energie en wetenschap. Daarnaast vertalen wij internationale analyses in meerdere talen, maken wij video’s, publiceren wij rapporten en organiseren wij bijeenkomsten en lezingen.
Wij ontvangen geen overheidssubsidies en zijn volledig afhankelijk van de steun van onze donateurs. Dankzij uw bijdrage kunnen wij onafhankelijk onderzoek en een open debat over klimaat en energie blijven bevorderen.
Steunt u ons werk? Kies wat bij u past:
• Word Vriend van Clintel – vanaf €100 per jaar
• Word Trouwe Vriend van Clintel – via een fiscaal aantrekkelijke periodieke gift
• Doe een eenmalige donatie – iedere bijdrage helpt
Hartelijk dank voor uw steun.
meer nieuws
Kernenergie: Er gaat niets boven Groningen, zelfs Den Haag niet
Volgens Tennet is de Eemshaven technisch en financieel de meest logische plek voor twee nieuwe kerncentrales. Maar dat zal niet zonder slag of stoot gebeuren, legt Jan van Friesland uit. “Provincies en gemeenten beschikken weliswaar niet over het laatste juridische woord, maar kunnen via ruimtelijke ordening, vergunningverlening en politieke druk de uitvoering effectief vertragen of blokkeren.”
Recordopbrengsten weerleggen paniekzaaierij over voedsel
We beleven een gouden tijdperk voor de landbouw, zegt Vijay Jayaraj. De lucht bevat meer CO2, de stof die planten leven geeft. Het weer is gunstiger voor het verbouwen van voedsel dan het in eeuwen is geweest. De verzonnen doemscenario’s van het klimaat-industrieel complex zijn belachelijk.
Het WK gaat over voetbal, niet over klimaat
De poging om van het WK een moreel verhaal over klimaat te maken, gaat voorbij aan de context, de relatieve schaal en het gezond verstand, aldus Anthony Watts. Het is een perfect voorbeeld van de neiging van de moderne klimaatjournalistiek om klimaatverandering in vrijwel elk denkbaar onderwerp te proppen.
