Klimaatdoelen killen de chemische industrie

“Het is niet langer vijf voor of vijf over twaalf voor de Europese chemische industrie. De sluitingen verdubbelen elk jaar, de investeringen halveren en koersen af op nul. Het is somber. En wij zijn de moeder aller industrieën. Dit is een waarschuwingssignaal voor iedereen.” Dit schreef Marco Mensink vorige week (in het Engels) op zijn Linkedin-pagina, nadat zijn organisatie Cefic, de brancheorganisatie voor de Europese chemische industrie, een zeer alarmerend rapport had gepubliceerd over de staat van de chemische industrie. Mogelijk maakte Mensink een foutje en bedoelde hij “het is niet langer vijf voor maar vijf over twaalf”, of bedoelde hij werkelijk dat ook “vijf over twaalf” niet langer een accurate beschrijving is voor de nijpende situatie waarin de chemische industrie zich bevindt. Hoe dan ook, zijn boodschap is duidelijk, zijn sector staat het water tot aan de lippen.

Veel media-aandacht kreeg het Cefic-rapport niet in Nederland, maar de kranten die er aandacht aan besteedden kwamen met koppen die er niet om liegen. “Nederlandse chemiesector stort in”, aldus De Telegraaf en het FD koos voor “Europese chemie krijgt rake klappen, Nederland hard geraakt”.

Roland Berger

De koppen doen absoluut recht aan het door managementconsultant Roland Berger opgestelde rapport, dat gebaseerd is op publiek beschikbare informatie en op een enquête onder chemiebedrijven. De afgelopen vier jaar kondigden bedrijven aan dat ze 37 miljoen ton productiecapaciteit in Europa gaan sluiten, wat neerkomt op 9 procent van de totale capaciteit. In Nederland gaat het met 7,2 megaton zelfs om 20 procent van de capaciteit en in Duitsland met 8,8 megaton om 25 procent van de capaciteit, waarmee deze twee traditionele chemielanden aan kop gaan in de neerwaartse trend. In de petrochemie is de sluiting van negen stoomkrakers aangekondigd, wat neerkomt op 16 procent van de Europese capaciteit. Investeringen in nieuwe fabrieken zijn ondertussen gedaald naar bijna nul. Cefic schat dat zo’n 20.000 directe banen gaan verdwijnen en het aantal indirecte banenverlies kan oplopen tot 89.000.

Hoge energiekosten

Het is zeker niet voor het eerst dat de chemiesector de noodklok luidt. Vorig jaar besteedde Nieuwsuur enkele malen (hier en hier) aandacht aan de problemen in de sector. Directeur Ronald van Klaveren van chemiebedrijf LyondellBasell zei bang te zijn dat de “sector gaat omvallen” en “dat we nog hard werken aan een patiënt op de operatietafel maar dat die zal gaan overlijden”. Ook Shell-topman Frans Everts waarschuwde bij WNL voor “de ineenstorting van de chemische industrie”. Sir Jim Ratcliffe, de baas van het Britse chemieconcern INEOS wond er vorig jaar in een open brief aan “alle Europese politici” ook geen doekjes om: “De Europese chemische industrie sterft uit”. De oorzaak is voor hem zonneklaar: “Overheidsbeleid heeft gezorgd voor enorm hoge energieprijzen en verlammende CO₂-belastingen.”

In het Cefic-rapport geeft de helft van de bedrijven aan dat de hoge energiekosten de belangrijkste reden voor de sluitingen zijn. Woorden die ontbreken in het rapport zijn ‘klimaatverandering’ en ‘net zero’. Dit is typisch want laten dat nou net de belangrijkste oorzaken zijn achter de exorbitant hoge energieprijzen waar de industrie zo’n last van zegt te hebben. Geloof niet in het verhaal dat het allemaal de schuld is van de oorlog in Oekraïne. Ja, dat gaf een enorme piek in de gasprijzen, maar die piek was tijdelijk en, zoals te zien in onderstaande grafiek van de Deense milieueconoom Bjorn Lomborg, zette de stijging van de prijzen in de EU zich al jaren eerder in en loopt die gelijk op met de beslissing om vol in te zetten op ‘duurzame’ energiebronnen als wind en zon.

Lomborg vat het in zijn tweet als volgt samen: “Het EU-klimaatbeleid brengt enorme kosten met zich mee. De elektriciteitsprijzen voor de industrie zijn sinds 2000 in reële termen met 70 procent gestegen. Europese industrieën betalen nu 2,7 keer de elektriciteitsprijs in de VS (en 1,9 keer die in China). Europese huishoudens betalen nu 2 keer de elektriciteitsprijs in de VS (en 3,3 keer die in China).”

Atomausstieg

De tweet dateert van september 2024, maar de situatie is niet verbeterd, integendeel. Duitsland heeft zijn laatste kerncentrales inmiddels gesloten. Merz heeft onlangs wel toegegeven dat die beslissing, van zijn partijgenoot en voorganger Angela Merkel, “een grote strategische fout” was. Maar denk niet dat hij de kerncentrales weer gaat opstarten. Hij wil nu in allerijl gascentrales gaan bouwen. Maar die mogen vanwege de sancties niet draaien op goedkoop gas uit Rusland en zullen dus afhankelijk zijn van duur LNG (vloeibaar aardgas) uit de VS of het Midden-Oosten.

Nederland deed het geen haar beter en besloot het gasveld in Groningen permanent te sluiten en de vorige regering ging zelfs zo ver om de gasputten vol te laten storten met beton zodat ze nooit meer open kunnen. Nederland zet net als Duitsland, Engeland en Denemarken vol in op de productie van windstroom op land en op zee. Landen die veel ‘duurzame’ energie produceren hebben (niet verrassend) ook de hoogste energieprijzen. In Nederland heeft TenneT aangegeven 200 miljard (!) euro nodig te hebben voor uitbreiding van het stroomnet. De voornaamste reden voor deze ingrijpende uitbreiding is de toename van variabele wind- en zonnestroom die Nederland wil opwekken en distribueren. Dit geeft enorme pieken in de productie die het bestaande net niet kan opvangen.

Onderdeel van het klimaatbeleid is dat alles in de samenleving elektrisch moet worden (denk aan warmtepompen in huis en elektrische auto’s op de weg) en daarnaast is er nog een AI-revolutie op gang gekomen waarvoor massa’s datacenters nodig zijn die ook veel stroom vreten. Dus u krijgt steeds te horen dat de toenemende vraag de reden is voor de uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk. Maar ondanks de toename van warmtepompen, elektrische auto’s en datacenters is de stroomvraag in Nederland al jaren min of meer constant. Dit is ongetwijfeld deels het gevolg van afname van de vraag in de industrie.

Olifant in de kamer

Hoewel de analyse van de problematiek klip en klaar is, namelijk de hoge energiekosten, blijven beleidsmakers, politici en de industrie zelf voortdurend om de hete brij heen draaien. De olifant in de kamer is het Europese klimaatdoel voor 2050: net zero. Europa neemt nog maar 6 procent van de wereldwijde CO2-emissies voor zijn rekening en zelfs als je de berekeningen met modellen serieus neemt, dan is het effect van net zero in de hele EU op het klimaat verwaarloosbaar klein, becijferde opnieuw Bjorn Lomborg.

Waarom deelt de chemische industrie deze grafiek niet massaal en publiekelijk? Helpen wij daadwerkelijk de industrie om zeep voor slechts een honderdste graad minder wereldwijde opwarming in 2050? In hun publieksuitingen blijft de industrie benadrukken dat ze meewerken aan het Parijs klimaatakkoord en dat de industrie in 2050 ook net zero wil zijn. Shell deed dat in de rechtszaak met Milieudefensie. Eind december zei Tabita Verburg, directeur van Dow Benelux, het letterlijk in een interview met NRC: “Dow houdt vast aan zijn doelstellingen om in 2050 wereldwijd net zero te zijn.”

De oplossing in de EU is altijd dat meer overheidsbeleid (en dus meer geld naar de overheid) moet gaan zorgen voor lagere energieprijzen. Draghi pleitte in zijn rapport The Future of European Competitiveness uit september 2024 voor een jaarlijkse extra 750-800 miljard euro aan investeringen, die nodig zouden zijn om de concurrentiekracht te herstellen en niet verder achterop te raken bij de VS en China. Vergroening van de industrie is een belangrijk onderdeel van zijn plan. Hij negeert dat we juist door de ambitieuze vergroeningsplannen in deze misère terecht zijn gekomen.

Groene sprookjes

Het nieuwe kabinet blijft in het coalitieakkoord hameren op “klimaat en groene groei”. Het schrijft: “We zetten vol in op elektrificatie, omdat dit de belangrijkste route is om de industrie te verduurzamen.” Het zegt te willen investeren in energiezekerheid en betaalbare energie. Daarna volgt een opsomming van doelen en projecten: het aanpakken van de netcongestieproblemen, meer wind op zee, meer ondergrondse CO2-opslag, de productie van groen gas en groene waterstof. Al deze projecten zijn niet economisch rendabel zonder overheidssubsidie en zelfs mét subsidie (denk aan groene waterstof) komen ze vaak niet van de grond. Hoe kunnen deze plannen energie betaalbaar maken? Dat kunnen ze niet. Het zijn niet meer en niet minder dezelfde groene sprookjes die ons al jaren verkocht worden en die geleid hebben tot de exorbitant hoge prijzen waar zowel de industrie als de consument nu mee opgezadeld zitten.

De VNCI, de branchevereniging van de chemische industrie, reageerde positief op de plannen van het kabinet. Hoe kan dat, zult u denken? Welnu, het betekent meestal dat de VNCI vindt dat de politiek goed genoeg naar zijn wensen geluisterd heeft: “De industrie krijgt daarnaast financiële lucht door het verlagen van de elektriciteitskosten voor energie-intensieve bedrijven en er is eindelijk zekerheid over het definitief schrappen van de nationale CO₂-heffing. Ook netcongestie krijgt voorrang, met een speciale Crisiswet […]”.

Aangezien de eerder genoemde plannen veel geld gaan kosten (hoeveel vertelt het regeerakkoord uiteraard niet) betekent lastenverlichting voor de industrie een lastenverzwaring voor de rest van de samenleving. Ergo, meer belasting, linksom of rechtsom. Er komt op het gebied van klimaat geen enkele koerswijziging vanuit het kabinet. De doelen blijven heilig, elektrificatie blijft het middel, en de prijs ervoor zal exorbitant hoog zijn maar dat wordt er niet bij gezegd. Geen van de ‘stakeholders’ zal roepen dat de keizer geen kleren aan heeft, want diegene zal gekielhaald worden.

En dat, tenslotte, is het ‘knappe’ aan deze hele exercitie. Hoe krijg je een heel continent zover dat het zichzelf ten val brengt, niet vanwege een noodlot of externe dreiging, maar puur vanwege het eigen streven naar een moreel verheven doel, namelijk ‘het redden van de planeet’ (waartoe het beleid dus sowieso niet kan leiden). Zoals journalist Tilak Doshi het op 02 februari 2026 beschrijft in zijn artikel “De chemische afrekening van Duitsland: Hoe Europa zijn industriële kern afbreekt”, waarin hij zegt: “Kernenergie ontmantelen, binnenlandse fossiele brandstoffen afknijpen en Russisch gas sanctioneren – zonder echte alternatieven – was een morele kruistocht. Energierealisme werd geofferd op het altaar van klimaatdeugd. De gevolgen lagen voor de hand.”

Ook de altijd messcherpe Duitse econoom Hans-Werner Sinn liet zich onlangs in een interview het volgende ontvallen: “Het meest rampzalige was de ideologisering van het klimaatbeleid, met de ambitie om fossiele brandstoffen tot nul te brengen: dat is pure, afgedwongen de-industrialisatie.”

Terug naar Marco Mensink, algemeen directeur van Cefic. In zijn zelfde post op Linkedin deed hij de volgende oproep aan beleidsmakers: “Dus aan alle beleidsmakers, nogmaals: er is geen onafhankelijk, veerkrachtig, veilig of welvarend Europa zonder een bloeiende industrie. Jullie moeten handelen. Heb lef. Nu. Red onze industrie voordat het te laat is en jullie weer volledig afhankelijk zijn van de rest van de wereld.”

Tegen Mensink en al die andere betrokken mensen in de industrie zou ik het volgende willen zeggen: alleen als de absurde klimaatdoelen van tafel gaan is het nog mogelijk om de industrie te redden. Zoals jullie zelf zeggen, er is geen tijd meer te verliezen. Heb lef en doe wat je tot nu toe niet durfde. Zeg dat de klimaatdoelen niet heilig zouden moeten zijn.